Αρχαία Έδεσσα

Η Αρχαία πόλη της Έδεσσας ιδρύθηκε το 814 π.Χ. από το βασιλιά της  Μακεδονίας Κάρανο.  Κτίστηκε  στην τοποθεσία «Λόγγος», εξαιτίας των νερών που προσέφεραν οχυρότητα και γονιμότητα.  Παλαιότερα ευρήματα ανάγονται στην νεολιθική εποχή αλλά υπάρχουν περισσότερα την εποχή του χαλκού και κυρίως του σιδήρου. Σήμερα έπειτα από ανασκαφές που έχουν γίνει μπορεί κανείς να δει το τείχος της πόλης, τμήματα κτιρίων στην ακρόπολη και κάτω πόλη καθώς και νεκροταφεία.
Από τα σημαντικότερα μνημεία της περιοχής είναι:
• Η Νότια Πύλη, η οποία περιλαμβάνει κυκλική αυλή εγγεγραμμένη σε ορθογώνιο πύργο.
• Η μνημειακή πλακοστρωμένη οδός που διασχίζει όλη την πόλη.  Περιστοιχίζεται από κίονες μαρμάρινους και κτιστούς πεσσούς. Στον ένα κίονα είναι γραμμένες απελευθερωτικές επιγραφές.
• Το τείχος της Έδεσσας, από τα πιο καλοδιατηρημένα στη Μακεδονία.  Κατασκευάστηκε περίπου το 300 π.Χ. ενώ μέχρι σήμερα σώζεται σε ύψος 5 μέτρων.

Αγορά-Αρχαιολογικός χώρος Πέλλας

Χτίστηκε στα Ελληνιστικά Χρόνια, καταλαμβάνει έκταση ίση με 10 οικοδομικά τετράγωνα (70.000 τ.μ.) και έχει τη χαρακτηριστική μορφή μιας πολύ μεγάλης ορθογώνιας πλατείας (200,15 Χ 181,76 μ.) που περιβάλλεται από στοές με καταστήματα στο βάθος. Εδώ βρίσκονταν εργαστήρια κεραμικής, κηροπλαστικής και τορευτικής και μαγαζιά όπου πουλιόνταν διάφορα προϊόντα. Πολλοί από τους χώρους αυτούς βρέθηκαν γεμάτοι με εμπορεύματα που οι ιδιοκτήτες τους δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους την ώρα της καταστροφής. Την αγορά διέσχιζε από τα ανατολικά προς τα δυτικά η κεντρική λεωφόρος της πόλης πλάτους 15 μ. Προϊόντα από τα εργαστήρια της Πέλλας, που βρέθηκαν σε άλλες πόλεις της Μακεδονίας και της νότιας Βαλκανικής, δείχνουν πόσο σημαντικό εξαγωγικό κέντρο ήταν η μακεδονική πρωτεύουσα στα Ελληνιστικά Χρόνια. Από τα ιερά της πόλης ως τώρα έχει ανασκαφεί μόνο ένα λαϊκό ιερό της Αφροδίτης και της Κυβέλης, στα βόρεια της αγοράς, και το Θεσμοφόριο, ένα ιερό της Δήμητρας με ιδιόμορφη κυκλική κάτοψη, όπου οι γυναίκες εκτελούσαν διάφορα δρώμενα που είχαν σχέση με τη γονιμότητα της γης και την καλοχρονιά.

Το Ανάκτορο-Αρχαιολογικός χώρος Πέλλας

Το Ανάκτορο υψωνόταν επάνω σε βραχώδη λόφο, δεσπόζοντας στην εικόνα της πόλης. Πρόκειται για πολύπλοκο αρχιτεκτονικό συγκρότημα, το συνολικό εμβαδόν του οποίου φτάνει τα 60.000 τ.μ. Στο κέντρο του βρίσκεται ένα ορθογώνιο, μάλλον δημόσιο, κτίσμα που πλαισιώνεται από δύο περίστυλες αυλές. Δυο άλλα οικοδομήματα ανασκάφηκαν στα ανατολικά, στη νότια πλευρά των οποίων υπάρχει ανοιχτή στοά με δωρική κιονοστοιχία επάνω σε ψηλά ποδιά. Το ένα από αυτά έχει κάτοψη ανάλογη με εκείνες των ιδιωτικών κατοικιών και ίσως ήταν ο χώρος διαμονής της βασιλικής οικογένειας. Στα βόρεια υπάρχει πισίνα με σύστημα παροχής και αποχέτευσης του νερού, που ίσως σχετίζεται με την παλαίστρα του ανακτόρου. Η είσοδος γινόταν από μνημειακό κεντρικό πρόπυλο. Τα παλαιότερα από τα οικοδομήματα αυτό ανάγονται στο δεύτερο μισό του 4ου αι. Σε νεότερες φάσεις ανήκουν άλλα απλούστερα κτίρια με αυλές, που αποτελούν προεκτάσεις του αρχικού πυρήνα για την κάλυψη νέων αναγκών.

Οι Μακεδονικοί τάφοι

Είναι διθάλαμος καμαροσκέπαστος μακεδονικός τάφος με δωρική πρόσοψη τεσσάρων ημικιόνων. Έχει διαστάσεις 6,15 μ. πλάτος, 6,15 μ. ύψος και 10 μ. μήκος. Στην είσοδό του έφερε λίθινη ανάγλυφη θύρα. Μία δεύτερη μαρμάρινη θύρα στην είσοδο του νεκρικού θαλάμου έφερε ανάγλυφη κεφαλή Μέδουσας επιχρωματισμένη και ανάγλυφες ασπιδίσκες. Ο τάφος είναι κατάγραφος από αρχαία graffiti και αναθηματικές επιγραφές του 1ου αιώνα π.Χ. και του 3ου αιώνα μ.Χ. Η σημαντικότερη αναφέρεται στον Ηρακλή και τον Αλέξανδρο Ήρωα. Ο τάφος χρονολογείται στο τέλος του 4ου αιώνα π.Χ. ενώ ερευνήθηκε το καλοκαίρι του 1994. Μετά το πέρας της ανασκαφής στεγάστηκε και περιφράχτηκε.
2ος  Διθάλαμος καμαροσκεπής μακεδονικός τάφος με ιωνική πρόσοψη από τέσσερις ψηλούς κίονες. Έχει πλάτος 4,70 μ. και μήκος 7,50 μ. Υπολείμματα εγχρώμων κονιαμάτων που σώζονται στους τοίχους, έφεραν παραστάσεις κιβωτίου και καθρέπτη. Σώζεται η λίθινη βάση της νεκρικής κλίνης.  Χρονολογείται γύρω στο 300 π.Χ. με βάση τα λιγοστά ευρήματα που διασώθηκαν από την αρχαία σύληση του τάφου. Η ανασκαφή του τάφου άρχισε το καλοκαίρι του 1994 και ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1995.

Μουσείο Φυσικής Ιστορίας

Στη είσοδο της πόλης και δίπλα στο κτίριο του Δημαρχείου λειτουργεί το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο κτίριο του παλιού Σιδηροδρομικού Σταθμού. Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου κατασκευάστηκε από συμμαχικά στρατεύματα, το γνωστό τρένο της καρατζόβας (Ντεκοβίλ), με σκοπό να βοηθήσει τις μετακινήσεις και τον εφοδιασμό του Στρατού. Το έτος 2002 μετατρέπεται σε μουσείο Φυσικής Ιστορίας. Στις αίθουσές του εκτίθενται απολιθώματα που βρέθηκαν σε ανασκαφές στην Αλμωπία και άλλες περιοχές. Σημαντικά είναι τα εκθέματα απολιθωμένων οστών της Ursus Spelalus (Αρκούδας των Σπηλαίων) που βρέθηκαν στα σπήλαια των Λουτρών. Στην αίθουσα φυτολογίας εκτίθενται φωτογραφίες και φυτά που ευδοκιμούν στη περιοχή της Αλμωπίας. Επίσης ο χώρος εμπλουτίζεται με ορυκτά και πετρώματα που προέρχονται από την Αλμωπία και άλλες περιοχές. Παραδοσιακές στολές της Αλμωπίας φυλάσσονται σε ειδική αίθουσα του μουσείου.

Παλαιοντολογικό-Φυσιογραφικό Μουσείο

Σε απόσταση 13χλμ. από την Αριδαία βρίσκονται τα Λουτρά, ένας παράδεισος φυσικής ομορφιάς στο κέντρο του οποίου βρίσκεται το Παλαιοντολογικό-Φυσιογραφικό και Λαογραφικό Μουσείο Αλμωπίας. Ιδρύθηκε το 1991 και είναι το μοναδικό στην Ελλάδα με μεικτό χαρακτήρα. Πλουσιότερα σε ευρήματα είναι τα Α΄και Β΄ όπως ονομάστηκαν, και ένα θεαματικό βάθρο βάθους 50 μέτρων, στο πυθμένα του οποίου βρέθηκε ανθρώπινος σκελετός, άγνωστης ηλικίας. Σημαντικό θεωρείται το εύρημα από το σπηλαιοκαταφύγειο Ζ που είναι η άνω γνάθος, με τον αριστερό κυνόδοντα, από απολιθωμένο τμήμα κρανίου της Ursus ST. ARCTOS (καφετιά αρκούδα) ηλικίας 10000 χρόνια περίπου και νεότερα. Όσον αφορά τα βραχογραφήματα, αυτά παρουσιάζουν ανθρώπους με τεράστια χέρια, που φτάνουν μέχρι τις πατούσες των ποδιών. Στα κεφάλια τους φαίνονται διάφορα στολίδια, ενώ σε μερικούς είναι τονισμένα τα γεννητικά όργανα.
Στο σπήλαιο ανακαλύφθηκαν τα απολιθωμένα οστά της αρκούδας των σπηλαίων τα οποία χρονολογούνται 120000 χρόνια πριν. Στο ίδιο σπήλαιο, στο βάθος, στον μεγάλο θάλαμο, υπάρχει μέσα σε σταλαγματικό υλικό φυσική λεκάνη με νερό όπου είναι λατρεία αν κρίνει κανείς από τα όστρακα που βρίσκονται εκεί. Πιθανον το σπηλαίο να ήταν και ναός νυμφών.

Λαογραφικό μουσείο Έδεσσας

Το Λαογραφικό Μουσείο της Έδεσσας στεγάζεται σε ένα διώροφο κτίριο του 1932 (δωρεά της οικογένειας Σιβένα) στη συνοικία Βαρόσι. Ξεκίνησε να λειτουργεί με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου «Μέγας Αλέξανδρος». Φιλοξενεί εκθέματα, εικόνες και αντικείμενα από την καθημερινή ζωή, τον πολιτισμό καθώς και τα ήθη και έθιμα των κατοίκων της πόλης και της ευρύτερης περιοχής.  Οι τομείς που καλύπτονται αφορούν την αγροτική ζωή, την κτηνοτροφία, την σηροτροφεία, την υφαντουργία, την κηροπλαστική κ.α. Ιδιαίτερες θεματικές ενότητες αποτελούν τα αντικείμενα από τον κύκλο ζωής του ανθρώπου, τα παιδικά παιχνίδια, αντικείμενα για τις τελετουργίες αλλά και εργαλεία οικιακής και επαγγελματικής χρήσης από παραδοσιακά επαγγέλματα. Το Μουσείο διαθέτει επίσης μια εξαιρετική συλλογή από γυναικείες και ανδρικές φορεσιές (1880-1920) –μακεδονικές, βλάχικες κα προσφυγικές- προβάλλοντας τη διαφοροποίηση των ενδυμάτων της πόλης (αστική ζωή βιομηχανικής πόλης) σε σχέση με αυτή της αγροτικής υπαίθρου. Τέλος, διαθέτει συλλογή σπάνιων εκκλησιαστικών και εκπαιδευτικών βιβλίων με αρχαιότερο μια Παλαιά Διαθήκη του 1753.

Μνημεία Θρησκευτικής Κληρονομιάς

Άγιος Δημήτριος

Στο λόφο του χωριού Ξιφιανή δεσπόζει η παλιά εκκλησία του Άγιου Δημητρίου η οποία κατασκευάστηκε το 1857 μ.Χ. με ειδική άδεια των τουρκικών αρχών. Το εντυπωσιακό καμπαναριό και ο εσωτερικός διάκοσμος εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη.

Άγιος Ιλαρίωνας
Φτάνοντας στο χωριό Πρόμαχοι και παίρνωντας το δρόμο για το βουνό συναντάμε το μοναστήρι του Αγίου Ιλαρίωνα. Ο Αγ. Ιλαρίωνας διετέλεσε επίσκοπος Μογλενών (18ος αιώνας), όπως ονομαζόταν παλιά η επαρχία Αλμωπίας. Η μονή διέθετε 40 κελιά με μοναχους. Λειτουργούσε μάλιστα και κρυφό σχολειό.

Άγιος Γεώργιος
Μέσα σ' ένα μοναδικό φυσικό περιβάλλον, στο Άνω Λουτράκι, βρίσκεται ο ιερός Ναός του Άγιου Γεωργίου. Γύρω από το ναό υπήρχε παλαιότερα ο οικισμός του Άνω Λουτρακίου που αργότερα μεταφέρθηκε στο σημερινό Λουτράκι. Κάθε χρονο, ανήμερα του Άγιου Γεωργιου, διοργανώνονται παραδοσιακές πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Ναός αποστόλων Πέτρου και Παύλου
Ο ναός του Πέτρου και Παύλου διασώζεται μέχρι και σήμερα από τους βυζαντινούς χρόνους στην συνοικία Βαρόσι. Η δόμηση του ναού, οι τοιχογραφίες του (1370-1385) και τα τρία κιονόκρανα του ναού είναι τα σημαντικότερα στοιχεία που μπορεί να δει ο επισκέπτης, με πιο αξιόλογο εκείνο του νοτιοανατολικού κίονα με τα τέσσερα εραλδικά πτηνά στις γωνίες.

Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Γαρεφείου

Ένα αξιόλογο θρησκευτικό μνημείο είναι επίσης και ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου. Βρίσκεται δίπλα στο Παρθεναγωγείο στη συνοικία Βαρόσι.  Η ανέγερσή του χρονολογείται γύρω στο 14ο αιώνα.  Αρχικά ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Ιησού Χριστό και είχε το όνομα Αγία Σοφία.  Κατά τον 17ο αιώνα όμως ο ναός μετονομάστηκε σε ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου για να διασωθεί και να μην μετατραπεί σε τέμενος, σύμφωνα με διαταγή του σουλτάνου Σουλεϊμάν (όποια εκκλησία λεγόταν Αγία Σοφία μετατρεπόταν σε τέμενος).  Οι τοιχογραφίες του ναού έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον με τις παλαιότερες να χρονολογούνται γύρω στο 1380 και τις νεότερες στον 17ο αιώνα. Διατηρούνται στο ιερό βήμα, στις επιφάνειες πάνω από τις κιονοστοιχίες, στα εσωρράχια των τόξων και στους πεσσούς.  Ο ναός είναι τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος και τρίπλευρη αψίδα ιερού.

Το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας

Το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας χρονολογείται στο 1865 και βρίσκεται στον κάμπο της Έδεσσας στην περιοχή Λόγγος.  Χτίστηκε πάνω στα ερείπια παλαιότερης εκκλησίας. Η ανέγερση της μονής έγινε με έξοδα των κατοίκων της πόλης, ενώ στην συνέχεια απέκτησε από δωρεές μεγάλη κτηματική περιουσία.  Την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου χάνεται η περιουσία και έκτοτε (1942) λειτουργεί ως γυναικείο μοναστήρι έως και τις μέρες μας.  Η μονή αποτελείται από το ναό, τα κελιά των μοναχών, το γηροκομείο και τους βοηθητικούς χώρους.  Ο ναός είναι τρίκλιτη τρίκογχη βασιλική.  Το υπερυψωμένο μεσαίο κλίτος φέρει τρεις πολυγωνικούς τρούλους, ο αριθμός των οποίων συμβολίζει την Αγία Τριάδα.

Βαρόσι

Στα αρχαία χρόνια η Έδεσσα ήταν οχυρωμένη σε δύο επίπεδα, στην κάτω πόλη (Λόγγος) και την ακρόπολη. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους η κάτω πόλη παράκμαζε και ο οικισμός οργανώνεται στην άνω πόλη-σημερινή θέση. Μετά την άλωση από τους Τούρκους, το 1389, ο οικισμός επεκτείνεται έξω από τα τείχη δημιουργώντας νέες συνοικίες κυρίως αλλόθρησκες, ενώ οι χριστιανοί παραμένουν μέσα και γύρω από τον αρχαιότερο πυρήνα σε τρεις μεγάλες συνοικίες. Το Βαρόσι (που σημαίνει οχυρό), είναι η πρώτη χριστιανική συνοικία που δημιουργήθηκε ως εξέλιξη του βυζαντινού οικισμού που αναπτύχθηκε στο χώρο της ακρόπολης και της αρχαίας πόλης. Το 1944 οι Γερμανοί έκαψαν το μεγαλύτερο μέρος της συνοικίας επειδή λόγω της θέσης της χρησίμευε ως κέντρο των αντιστασιακών. Το 1983 κηρύχθηκε παραδοσιακός οικισμός ενώ πρόσφατα έχει γίνει αποκατάσταση των σπιτιών η οποία στηρίχθηκε στην μελέτη ανάπλασης του Βαροσίου, η οποία πήρε το 1ο βραβείο μεταξύ άλλων μελετών της Ε.Ε. Τα σπίτια που σώζονται στο Βαρόσι χρονολογούνται στον 19ο αιώνα και αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα της παραδοσιακής μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής. Οι περισσότερες κατοικίες είναι λαϊκές υπάρχουν όμως και αρχοντικά. Συνήθως είναι διώροφα κτίσματα, με προεξοχές, ανοιχτό καλυπτόμενο εξώστη και κεραμοσκεπή. Στο εσωτερικό τους διαθέτουν αυλή, ενώ γύρω από τις αυλές οργανώνονται οι ημιυπαίθριοι χώροι, τα χαγιάτια. Αξιόλογα αρχοντικά στο Βαρόσι που πρέπει να αναφερθούν είναι η οικία Γιούσμη, όπου στο εσωτερικό του σπιτιού υπάρχει σηροτροφείο (κουκουλώνας), το αρχοντικό Βαλάσα, που στο εσωτερικό του υπάρχει ιδιωτικό παρεκκλήσι, καθώς και η οικία Τσάμη, όπου έχει εσωτερικό W.C. Μακέτα της οικίας Τσάμη εκτίθεται στο Εθνολογικό Λαογραφικό Μουσείο Θεσ/νίκης.

Ο Πύργος του Ρολογιού

Ο Πύργος του Ρολογιού χτίστηκε από τους Οθωμανούς στο κέντρο της πόλης των Γιαννιτσών περίπου το 1667-1668. Η επιλογή της θέσης του έγινε με στρατιωτικά κριτήρια καθώς ήθελαν να ελέγχουν την εμπορική κίνηση που γινόταν διαμέσου της πόλης σε όλη την κεντρική Μακεδονία.  Είναι ορθογώνιο κτίριο, έχει ύψος 25 μ. και είναι κτισμένος με πέτρα μέχρι τα πρώτα 4 μ. και στη συνέχεια πλινθόκτιστος. Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή χτίστηκε από τον Σερίφ Αχμέτ, απόγονο του Γαζή Εβρενός. Έχει αγοραστεί από το Δήμο Γιαννιτσών και προτείνεται η αποκατάστασή του και η μετατροπή του σε Μουσείο της Ιστορίας της πόλης των Γιαννιτσών.

Το Γενί Τζαμί

Το Γενί Τζαμί (νέο τζαμί) αποτελεί το μοναδικό τζαμί που διατηρείται μέχρι και σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση.  Κτίστηκε το 1904 με έξοδα του Χασάν Φεχμί πασά και ήταν τότε το έκτο τζαμί της πόλης. Το 1937 κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο ενώ το 1942 εγκαινιάζεται το μουσείο της πόλης.  Το οικοδόμημα είναι επηρεασμένο από την βυζαντινή αρχιτεκτονική και πιο συγκεκριμένα από το πρότυπο της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.  Σήμερα το Γενί Τζαμί στεγάζει αρχαιολογικά βυζαντινά και βιομηχανικά εκθέματα από την Έδεσσα και την ευρύτερη περιοχή.  Η συλλογή δυστυχώς δεν είναι ανοιχτή στο κοινό.

Το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός

Βρίσκεται στη συμβολή δύο δρόμων, σε μικρή απόσταση από τον Πύργο του Ρολογιού. Πρόκειται για το ταφικό μνημείο του Γαζή Εβρενός, του Οθωμανού εκείνου που κατέκτησε τα Γιαννιτσά από τους Βυζαντινούς, καθώς και το μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής Μακεδονίας.  Σύμφωνα με επιγραφή που αναφέρεται στην ταφή του Γαζή Εβρενός, χτίστηκε το 1417. Από τα μορφολογικά του στοιχεία συμπεραίνουμε ότι ανασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αι. Αποτελείται από δυο ορθογώνιους χώρους εμβαδού 230 τμ. Στεγάζονταν με δώμα, από το οποίο εξείχαν τρεις μικροί τρούλοι καλυμμένοι με μολύβι. Το κτίριο διαθέτει πλούσιο διάκοσμο εξωτερικά και στο εσωτερικό του είναι ελαφρά διακοσμημένο.  Το μαυσωλείο προορίζεται για Αρχαιολογικό Μουσείο Γιαννιτσών.

Το ρολόι της πόλης

Το πέτρινο ρολόι, σήμα κατατεθέν της Έδεσσας βρίσκεται στο κέντρο της πόλης πλάι στο κτίριο όπου στεγάζονται οι δραστηριότητες του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Μέγας Αλέξανδρος, ενός από τους πιο παλαιούς συλλόγους (1922).  Πρόκειται για πυργωτό κτίσμα από πελεκητή πέτρα στην κορυφή του οποίου λειτουργούν μέχρι και σήμερα έξι ρολόγια.  Η κατασκευή του χρονολογείται γύρω στο 1900.  Χτίστηκε από τον Κωνσταντίνο Ζήση και τα αδέλφια του μάστορες της εποχής.  Η βάση του είναι από σιδηρόπετρα και το υπόλοιπο κτίσμα από πουρόπετρα.

Λουτρά του Μ. Αλεξάνδρου

Ελληνιστικό κρηναίο οικοδόμημα στο δρόμο προς τα Γιαννιτσά.  Πρόκειται για μια περιοχή 2 χλμ μετά την Αρχαία Πέλλα προς τα Γιαννιτσά, η οποία ονομάστηκε έτσι από τους κατοίκους, λόγω του νερού που έρχεται από το όρος Πάϊκο. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ερείπια της Ρωμαιοκρατίας τα οποία σχετίζονται με τα νερά που πηγάζουν στη θέση αυτή.

Σπήλαια

Στην περιοχή των Λουτρών βρίσκεται ένα μεγάλο σύμπλεγμα 17 σπηλαίων, ένα βάραθρο 50 μ. και πολλά σπηλαιοκαταφύγια. Σχηματίστηκαν πριν χιλιάδες χρόνια, όταν η στάθμη των υδάτων ήταν στο επίπεδο των εισόδων των σπηλαίων, πριν ακόμα σχηματιστεί η πεδιάδα της Αριδαίας. Συστηματικές ανασκαφές και εξερευνήσεις των σπηλαίων έφεραν στο φως άφθονες ενδείξεις για την παρουσία αυτόχθονου πληθυσμού. Υπάρχουν στοιχεία για τη ζωή του πρωτόγονου ανθρώπου από εργαλεία (ακονίσμενα και λειασμένα, αιχμές μυτερές από πέτρα για τα βέλη) κ.ά. αντικείμενα που μαρτυρούν πως οι χώροι των σπηλαίων χρησιμοποιούνταν από τη Νεολιθική ή και Παλαιολιθική ακόμα εποχή.

Καταρράκτες Έδεσσας

Έως τα τέλη του 14ου αιώνα ένας μεγάλος όγκος νερού ήταν συσσωρευμένος σε μια λίμνη δυτικά της πόλης.  Έπειτα από κάποιο γεωλογικό φαινόμενο, πιθανώς κάποιο σεισμό, τα νερά διέρχονται την πόλη και χύνονται από τον βράχο της δημιουργώντας αναρίθμητα ποτάμια.  Κρυμμένοι πίσω από ακατάσχετη βλάστηση μένουν για αρκετό καιρό ανεκμετάλλευτοι.  Το 1942 πρώτοι οι Γερμανοί είδαν την τουριστική δύναμη των καταρρακτών και αξιοποίησαν τον περιβάλλοντα χώρο, δημιουργώντας δύο πισίνες, παρτέρια και ζαρντινιέρες.  Μετά τον πόλεμο ο χώρος παραδίδεται στον δήμο, ο οποίος με τη σειρά του φροντίζει να φυτέψει λουλούδια και δέντρα. Το 1953 άρχισε να λειτουργεί το δημοτικό εστιατόριο «Πισίνες», όπου διασκέδαζαν οι εδεσσαίοι χορεύοντας ταγκό και βαλς. Στις αρχές του 1960 κατασκευάστηκαν ασφαλείς προσβάσεις για τον επισκέπτη για να θαυμάζει και να φωτογραφίζει του καταρράκτες.
Σήμερα γνωστοί όχι μόνο σε όλον τον Ελλαδικό χώρο αλλά και έξω από αυτόν, πολλοί είναι οι τουρίστες που επισκέπτονται το πάρκο των καταρρακτών για να απολαύσουν τα επιβλητικά νερά του ποταμού Εδεσσαίου να χύνονται από το βράχο  (70 περίπου μέτρα ύψος) δημιουργώντας αυτό το φανταστικό θέαμα καθώς και τον διπλό καταρράκτη.  Κάτω από τον περίφημο Καταρράκτη Κάρανο υπάρχει ένα μικρό σπήλαιο με σταλακτίτες.  Στο πάρκο επίσης λειτουργεί υπαίθριο Μουσείο Νερού καθώς και  Τουριστικό Περίπτερο Πληροφοριών.
Ο επισκέπτης μπορεί ν΄ακολουθησει 2 διαδρομές. Η 1η διαδρομή από το χωριό Όρμα και η 2η από το χωριό Μεγαπλάτανος, μέσω Σαρακηνών (Ο δρόμος είναι ασφαλτοστρωμένος και σε καλή κατάσταση). Κατά την παράδοση, όταν ο Στρατηλάτης Μέγας Αλέξανδρος αποφάσισε να κατακτήσει τον κόσμο, εξόπλισε τη Μακεδονική Φάλαγγα με ακόντια, τη γνωστή σάρισα, 6 μέτρα μήκος, με ξύλα που προμηθεύτηκε από το Μαύρο Δάσος της Όρμας.

Η λίμνη των Γιαννιτσών

Mε βάση τα ιστορικά δεδομένα, γύρω στο 500 π.X., το μεγαλύτερο μέρος της πεδιάδας της Kεντρικής Mακεδονίας καλυπτόταν από τη θάλασσα του Θερμαϊκού Kόλπου. Tο 200 π.X. μετά από ηπειρωτικές κινήσεις του εδάφους και από τις προσχώσεις των ποταμών Aλιάκμονα, Aξιού και Eχέδωρου, τα νερά της θάλασσας υποχώρησαν και δημιουργήθηκε λιμνοθάλασσα. Mετά από 600 χρόνια, σταδιακά, διαμορφώθηκε η λεγόμενη λίμνη του Λουδία ή των Γιαννιτσών, η οποία είχε ως μόνη διέξοδο των νερών της την κοίτη του ποταμού Λουδία.
Ως το 1933 η λίμνη - βάλτος των Γιαννιτσών είχε μεγάλη έκταση λόγω της τροφοδότησης από τους ποταμούς Mογλενίτσα (Άνω Λουδία), Bόδα (Eδεσσαίο), Aραπίτσα, Tριπόταμο καθώς και μικρότερα ρέματα του Πάικου. Tο υψόμετρό της ήταν 5 μ., ενώ κυρίως έκτασή της έφθανε τα 10.000 στρέμματα. Tο υπόλοιπο της λίμνης (340.000 στρέμματα) αποτελείτο από ελώδη τέλματα. Σε πολλά σημεία της ήταν αβαθής και οι άνθρωποι μπορούσαν να κυκλοφορούν με τα πόδια στις άκρες της. Eξαιτίας της πυκνής βλάστησης, το 1928 το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών των Γιαννιτσών έπασχε από ελονοσία. H κίνηση μέσα στη λίμνη γινόταν με τις "πλαβές", τα πλωτά μέσα της εποχής. Oι αλιείς είχαν κατασκευάσει καλύβες ανάμεσα στα καλάμια για να διευκολύνουν την εργασία τους. Aυτές τις καλύβες κατέλαβαν απροκάλυπτα και βίαια οι Bούλγαροι, κατά τη διάρκεια του Mακεδονικού Aγώνα. H λίμνη των Γιαννιτσών είναι ιδιαίτερα γνωστή γιατί στα σπλάχνα της εκτυλίχθηκε η περίφημη μάχη των Γιαννιτσών, η σημαντικότερη μάχη των Bαλκανικών πολέμων. H στρατηγική της θέση, ώθησε τους Bουλγάρους στην επιλογή της ως κέντρο των εξελίξεων. Έτσι, μετατράπηκε σε ανεξάρτητο κομιτατζήδικο βασίλειο, "εγκατεστημένο" στην καρδιά του Bιλαετιού της Θεσσαλονίκης. Tα βασικά έργα αποξήρανσης της λίμνης περατώθηκαν το 1936 και μετά την οριστική της πλέον αποξήρανση διανεμήθηκαν στους ακτήμονες, κυρίως από την Mικρά Aσία, 288.750 στρέμματα εύφορης γης.

Λίμνη Βεγορίτιδα

H λίμνη Bεγορίτιδα είναι μία από τις μεγαλύτερες και βαθύτερες λίμνες της χώρας, στα όρια των νομών Πέλλας, Φλώρινας και Κοζάνης.  Eίναι λίμνη αλπικού τύπου και τεκτονικής προέλευσης. Eίναι αποδέκτης υδάτων μιας υδρολογικής λεκάνης περίπου 1.800 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Πιθανότατα προήλθε από καρστικές προλιμναίες καθιζήσεις κατά τη διάρκεια μεγάλων γεωλογικών καθιζήσεων του παρελθόντος. Xαρακτηριστικά της ο υψηλός βαθμός καρστικοποίησης, η δημιουργία δηλαδή λόγω χημικής διάβρωσης υπογείων κοιλοτήτων και η εμφάνιση μεγάλου συντελεστή κατείσδυσης των ατμοσφαιρικών κατακρημνισμάτων και η υπόγεια αποθήκευσή τους.
Στη Bεγορίτιδα έχουν καταγραφεί 11 είδη ψαριών: το Tσιρώνι, η Πλατίκα, το Γριβάδι, η Tούρνα, το Γλήνι και άλλα ενώ γίνονται τακτικά εμπλουτισμοί της λίμνης και με άλλα ψάρια, αφού συγκριτικά με τον όγκο της μπορεί να φιλοξενήσει περισσότερα είδη. Ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει τη βαρκάδα, το ψάρεμα, την ιστιοπλοΐα, το κανόε καγιάκ ή το κολύμπι καθώς και την πεζοπορία.

Υδροβιότοπος Άγρα - Νησιού - Βρυττών

6χλμ. από την Έδεσσα και σε υψόμετρο 470 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας βρίσκεται η λίμνη και ο υγροβιότοπος Άγρα – Νησίου και Βρυττών. Πρόκειται για λίμνη έκτασης 5.972 στρεμμάτων που υδροδοτείται από τις πηγές του ποταμού Εδεσσαίου. Μια τεχνητή λίμνη γλυκού νερού που σε μεγάλο βαθμό καλύπτεται από υδρόβια βλάστηση, ενώ βόρεια συνορεύει με απόκρημνους βράχους. Πάνω από 250 διαφορετικά είδη πτηνών ζουν περιοδικά μέσα στον υδροβιότοπο.
Η χλωρίδα της λίμνης συντίθεται από υδροφυτική βλάστηση η οποία αναπτύσσεται στην επιφάνειά της από βλάστηση καλαμώνων ενώ καταλαμβάνει την μεγαλύτερη έκτασή της και παράλληλα δημιουργεί ιδανικές συνθήκες για φώλιασμα και αναπαραγωγή της πανίδας της περιοχής. Η πανίδα του υγροτόπου αποτελείται από βατράχια, βίδρες, μυοκάστορες, υδρόβιες χελώνες και νερόφιδα. Όσον αφορά την ορνιθοπανίδα της λίμνης, περίπου 130 είδη πτηνών την χρησιμοποιούν για φώλιασμα, διαχείμανση αλλά και αναπαραγωγή. Μία από τις τέσσερις αποικίες του μουστακογλάρονου στην Ελλάδα είναι η λίμνη του Άγρα-Νησίου-Βρυττών, καθώς και του σπανιότατου στην χώρα μας μαυρογλάρονου. Άλλα είδη πτηνών που την επισκέπτονται περιοδικά είναι οι ερωδιοί, οι κύκνοι, οι πελεκάνοι, οι αλκυόνες, οι νυχτοκόρακες, τα νανοβουτηχτάρια, οι μικροτσικνιάδες καθώς και πολλά είδη πάπιας με το σπάνιο είδος, τη βαλτόπαπια.
Οι κύριες ανθρώπινες δραστηριότητες είναι η γεωργία, με κυριότερη την καλλιέργεια της κερασιάς, η κτηνοτροφία, όπου αγελάδες, άλογα και πρόβατα βόσκουν στα λιβάδια γύρω από τον υγρότοπο, ενώ παλαιότερα η αλιεία της καραβίδας ήταν μία από τις σημαντικότερες ασχολίες των κατοίκων.
Η λίμνη του Άγρα έχει χαρακτηριστεί από το ΥΠΕΧΩΔΕ ως τόπος ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και επειδή πολλά από τα είδη της πανίδας είναι σπάνια ή απειλούμενα, προστατεύονται από την εθνική και κοινοτική νομοθεσία. Ο υγρότοπος και η γύρω περιοχή έχουν ενταχθεί στο δίκτυο των Ζωνών Ειδικής Προστασίας με βάση την οδηγία για τη διατήρηση των πουλιών. Επίσης έχουν συμπεριληφθεί στις περιοχές που προτείνονται για ένταξη στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο προστατευόμενων περιοχών NATURA 2000. To κυνήγι απαγορεύεται σε τμήμα της περιοχής.
Δίπλα στην λίμνη λειτουργεί Τουριστικό Περίπτερο με τοπική κουζίνα και εξαιρετική πέστροφα. Στον υδροβιότοπο Άγρα-Νησίου-Βρυττών πραγματοποιούνται οργανωμένες περιηγήσεις με βαρκάδα καθώς και παρατηρήσεις πουλιών. Επίσης, μπορείτε να περιηγηθείτε με αυτοκίνητο ακολουθώντας την περιμετρική διαδρομή της λίμνης χρησιμοποιώντας το δίκτυο δρόμων και μονοπατιών. Εξίσου γοητευτικό είναι να διασχίσετε τον υγρότοπο με το τρένο.
Κοντά στην λίμνη στο δρόμο για το χωριό Καρυδιά βρίσκεται το μνημείο των μακεδονομάχων Καπετάν Άγρα και Αντώνη Μίγκα. Στον χώρο βρίσκεται ομοίωμα της καρυδιάς, όπου κρεμάστηκαν οι δύο μακεδονομάχοι κατά την περίοδο του μακεδονικού αγώνα (1907) από Βούλγαρους κομιτατζήδες, καθώς και ένας μικρός ναός. Τμήμα της πραγματικής καρυδιάς εκτίθεται στο λόμπι του δημαρχείου της Έδεσσας.

Μαύρο Δάσος

Με αφετηρία το Δημοτικό Διαμέρισμα Προμάχων, και ύστερα από διαδρομή μέσω δασικών δρόμων, φτάνουμε στο γνωστό Δάσος των Προμάχων με την πενταβέλονη Πεύκη, είδος μοναδικό στην Ευρώπη, που προστατεύεται από τη συνθήκη Ραμσάρ. Το Μαύρο Δάσος απλώνεται στις ανατολικές πλαγιές του Βόρα και προς το χιονοδρομικό κέντρο.

Καλή Πεδιάδα (Ντόμπρο-Πόλε)

Ξεκινώντας από το χωριό Λουτράκι και ακολουθώντας το δασικό δρόμο φτάνουμε στην Καλή Πεδιάδα (ντόμπρο-πόλε), που βρίσκεται σε υψόμετρο 2000 μ. Μια φυσική λεκάνη με πολλές μικρές λίμνες μοναδικής ομορφιάς.

Πλάτσα-Πίνοβο

Από το χωριό Βορεινό και ακολουθώντας τον κεντρικό δασικό δρόμο και μέσα από δασικές εκτάσεις ο επισκέπτης φτάνει στην κορυφή "Πίνοβο". Η μαγευτική ομορφιά του τοπίου και η πλούσια χλωρίδα εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη.